Psychosociaal wetenschappelijk onderzoek – Met dementie in het ziekenhuis

We hebben aandacht voor een project van Odisee hogeschool. In de eerste ronde werd de Omdenkbox goedgekeurd: hoe tijd maken voor echte momenten van contact. Dat is ondertussen doorgegroeid naar TIMES (Time Insights for More Emotional Support), een vorming over hoe ruimte geven aan persoonsgerichte zorg in tijden van toenemende taakgerichtheid. Eind november 2026 wordt er een train-the-trainer over georganiseerd.

Odisee hogeschool kreeg ook een onderzoek toegewezen over dementievriendelijke ziekenhuizen. Personen met dementie komen immers ook daar terecht. Niet alleen bij aanvang voor een diagnose, maar ook als hun gezondheid plots verslechtert of later bij levenseinde. Op afdelingen geriatrie heeft ruim 40 % van de patiënten dementie en dat zal alleen maar toenemen. Daar werken aan dementievriendelijkheid is dus geen detail.

Het project heeft als werktitel HEARTship (Hospital Environment with Attention for Realtion and Trust) en wordt gedragen door Elisabeth Croonenberghs, Hermien Dumolein en Katrin Gillis. Elisabeth is – naast onderzoeker aan Odisee – ook verpleegkundige geriatrie. Hermien heeft ervaring in de organisatie van tewerkstelling voor personen met dementie op jonge leeftijd. Katrin is verpleegkundige en promoveerde enkele jaren geleden aan UAntwerpen. Samen vormen ze nu een sterk team bij het speerpunt ouderenzorg van Odisee hogeschool. 

Hoewel personen met dementie op verschillende afdelingen in ziekenhuizen terechtkomen, zoals spoed, oncologie, orthopedie, richt dit onderzoek zich eerder vanzelfsprekend op de diensten geriatrie. Op basis van gedragsobservatie bij patiënten en participatief onderzoek bij zorgteams in drie ziekenhuizen, stelden ze vast dat de zorg zicht voornamelijk focust op medische en verpleegkundige problemen en in minder mate op de noden en behoeften van personen met dementie.

Het ‘begrijpen’ van gedrags- en gemoedsverandering bij patiënten behoort niet tot de routine van verpleegkundigen. Een herkenbaar voorbeeld is de continentiezorg. Het gebeurt wel vaker dat patiënten met dementie in het ziekenhuis incontintentie vertonen of plassen op niet-gepaste plaatsen. Dat is lastig voor alle betrokkenen. Incontintiemateriaal lost de situatie voor de zorg op, maar niet voor de patiënt. Die heeft misschien gewoon nood aan visuele oriëntatie of mictietraining.

Hetzelfde geldt voor patiënten met wegloopgedrag. De fysieke ruimte afsluiten, lost wel de zorgsituatie op, maar beantwoordt vaak niet aan de nood van de patiënt met dementie: die zoekt dan vaak naar een gevoel van veiligheid of heeft een specifiek doel voor ogen. Vaak gaat het om een bezorgdheid over mensen of dieren die ze écht graag zien. De hamvraag uit dit project is dus: ‘Hoe zorgen we ervoor dat zorgteams in ziekenhuizen twee stappen verder denken én doen dan in hun huidige routine?’.

Om hierop een antwoord te formuleren ontwikkelden de onderzoekers vier klinische vignettes of cases waarbij ze teams stap voor stap meenemen in de betekenis van veranderend gedrag en emoties bij patiënten met dementie. Centraal staat hierbij het gevoel van psychologische veiligheid. In deze klinische vignettes besteden ze bovendien specifieke aandacht aan de taal in de zorg. Uit de observaties bleek immers dat de taal die zorgverleners hanteren, bepalend is voor hun handelen. Bewustzijn over het belang van persoonsgerichte taal is dus van belang.

Diensten geriatrie kunnen ook leren van diensten pediatrie, waar bijvoorbeeld ouders veel meer bezoekuren krijgen en betrokken kunnen zijn bij bijvoorbeeld de maaltijd. In Groot-Brittannië wordt daar sterk op ingezet met de zogenaamde John’s campaign.

Het team reflecteert ook over het concept ‘Dementievriendelijk ziekenhuis’. Ze bezochten mooie en inspirerende praktijken en dragen het concept een warm hart toe. Toch missen ze een eenduidig kader dat de minimum criteria bepaalt om van dementievriendelijke ziekenhuizen te spreken. Ze gaan zelfs nog een stap verder: ze pleiten ervoor om een aantal basisprincipes voor dementievriendelijke zorg op te nemen in de regelgeving voor de Belgische ziekenhuizen.